ધનતેરસ, જેને ધનત્રયોદશી અથવા ધન્વંતરી જયંતી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, પાંચ દિવસીય દિવાળી ઉત્સવનો પહેલો દિવસ છે. હિંદુ મહિના કાર્તિક (ઑક્ટોબર-નવેમ્બર) ના કૃષ્ણ પક્ષની તેરમી તિથિ (ત્રયોદશી) પર મનાવવામાં આવતો આ તહેવાર ધન, સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ માટે સમર્પિત છે. 'ધનતેરસ' નામ બે શબ્દોમાંથી બન્યું છે: 'ધન' નો અર્થ ધન અને 'તેરસ' નો અર્થ તેરમું, જે ધન માટે સમર્પિત તેરમા દિવસનું પ્રતીક છે.

હિંદુ પુરાણો મુજબ, ધનતેરસ ભગવાન ધન્વંતરીના અવતારને યાદ કરે છે, જે દિવ્ય ચિકિત્સક અને ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર છે. સમુદ્ર મંથન દરમિયાન ભગવાન ધન્વંતરી અમૃત (અમરતાનું અમૃત) ના ભાંડ અને આયુર્વેદના જ્ઞાન સાથે પ્રકટ થયા હતા. આ દિવસ સોનું, ચાંદી, વાસણો અને અન્ય મૂલ્યવાન વસ્તુઓની ખરીદી માટે અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે કારણ કે માનવામાં આવે છે કે આ આખા વર્ષ સમૃદ્ધિ અને સૌભાગ્ય લાવે છે.

ધનતેરસ પૂરા ભારતમાં, ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતમાં મોટા ઉત્સાહ સાથે મનાવવામાં આવે છે. લોકો પોતાના ઘરોની સફાઈ કરે છે, તેમને રંગોલી અને રોશનીથી સજાવે છે, અને સાંજે પ્રદોષ કાળ દરમિયાન વિશેષ પૂજા કરે છે. આ તહેવાર દિવાળી ઉત્સવની શરૂઆતનું પ્રતીક છે અને નવી ખરીદી, ખાસ કરીને કિંમતી ધાતુ અને વાસણો કરવા માટે શુભ સમય માનવામાં આવે છે, જે સૌભાગ્ય અને સમૃદ્ધિ લાવનારું માનવામાં આવે છે.

ધનતેરસનું ગહન આધ્યાત્મિક મહત્વ છે કારણ કે તે ભૌતિક ધન અને આધ્યાત્મિક કલ્યાણ બંનેનો ઉત્સવ મનાવે છે. આ તહેવાર દેવી લક્ષ્મી, ધનની દેવી, અને ભગવાન ધન્વંતરી, દિવ્ય ચિકિત્સકને સમર્પિત છે. આ દિવસે આ દેવતાઓની પૂજા કરવાથી આરોગ્ય, ધન અને સમૃદ્ધિ મળે છે. ધનતેરસ પર સોનું-ચાંદી ખરીદવા પર ભાર માત્ર ભૌતિક અધિગ્રહણ વિશે નથી પરંતુ સકારાત્મક ઊર્જા અને સૌભાગ્યના સંચયનું પ્રતીક છે.

પ્રદોષ કાળ (સાંજના સમય) દરમિયાન પૂજા કરવી જ્યારે ત્રયોદશી તિથિ પ્રવર્તે છે, અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે. તિથિ અને સમયના આ સંયોજનને ધન દેવતાઓના આશીર્વાદને આમંત્રિત કરવા માટે શક્તિશાળી માનવામાં આવે છે. આ તહેવાર આપણી પાસે જે છે તેના માટે કૃતજ્ઞતાના મહત્વને શીખવે છે તે સાથે જીવનના તમામ પહેલુઓમાં સતત સમૃદ્ધિ અને પ્રચુરતા માટે દિવ્ય આશીર્વાદ પણ માંગે છે.

ધનતેરસ આરોગ્ય અને કલ્યાણના મહત્વ પર પણ ભાર મૂકે છે, કારણ કે તે ભગવાન ધન્વંતરી, આયુર્વેદના સંરક્ષક દેવતાનો સન્માન કરે છે. આ દિવસ એક યાદદાસ્ત તરીકે કામ કરે છે કે કોઈની શારીરિક અને માનસિક આરોગ્યની સંભાળ લેવી, જરૂર પડ્યે ત્યારે તબીબી સંભાળ લેવી, અને સંતુલિત જીવનશૈલી જાળવવી. આ તહેવાર ભૌતિક સમૃદ્ધિના ઉત્સવને આધ્યાત્મિક કલ્યાણ સાથે સુંદરતાથી જોડે છે.

• દેવી લક્ષ્મીનો સ્વાગત કરવા માટે ઘરોની સફાઈ અને રંગોલી (સજાવટી પેટર્ન), ફૂલો અને રોશનીથી સજાવટ
• સોનું, ચાંદી, વાસણો અથવા અન્ય મૂલ્યવાન વસ્તુઓની ખરીદી કરવી કારણ કે આ દિવસે તેને અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે
• ઘરના પ્રવેશદ્વાર પર અને પૂજા ખંડમાં તેલના દીવા (દીપક) સળગાવવા
• પ્રદોષ કાળ (સાંજના સમય) દરમિયાન ધનતેરસ પૂજા કરવી જ્યારે ત્રયોદશી તિથિ પ્રવર્તે છે
• ફૂલો, અગરબત્તી, દીવા અને પારંપરિક પ્રસાદ સાથે ભગવાન ધન્વંતરી અને દેવી લક્ષ્મીની પૂજા કરવી
• નવી ખરીદેલી વસ્તુઓ (સોનું, ચાંદી, વાસણો) ને આશીર્વાદ માટે પૂજા વિસ્તારમાં મૂકવી
• ઘરની બહાર, દક્ષિણ દિશા (યમ, મૃત્યુના દેવતાની દિશા) તરફ એક દીપક (દીવો) સળગાવવો અસમય મૃત્યુને દૂર કરવા માટે
• દેવતાઓને પ્રસાદ (મિઠાઈ અને ફળો) અર્પણ કરવા અને પરિવારના સભ્યોમાં વિતરિત કરવું
• ધનતેરસ મંત્રો અને દેવી લક્ષ્મી અને ભગવાન ધન્વંતરીને સમર્પિત આરતીનો પાઠ કરવો
• પૂજાની વસ્તુઓ અને ખરીદેલી વસ્તુઓને આગલી સવાર સુધી અછૂતી રાખવી

ધનતેરસ પૂજા દરમિયાન વિવિધ પવિત્ર વસ્તુઓ અર્પણ કરવામાં આવે છે:

• સોનું અને ચાંદી: નવી ખરીદેલી સોનું અને ચાંદીની વસ્તુઓને આશીર્વાદ માટે પૂજા વિસ્તારમાં મૂકવામાં આવે છે, જે સમૃદ્ધિ અને ધનનું પ્રતીક છે
• વાસણો: નવા વાસણો, ખાસ કરીને તાંબા, પિત્તળ અથવા સ્ટીલથી બનેલા, ખરીદવામાં આવે છે અને પૂજા દરમિયાન ધન્ય થાય છે
• ફૂલો: ગેન્ડા, કમળ અને લાલ ગુલાબ દેવતાઓને શુદ્ધતા અને ભક્તિના પ્રતીક તરીકે અર્પણ કરવામાં આવે છે
• મિઠાઈ: લાડુ, બરફી, અને પેડા જેવી પારંપરિક મિઠાઈઓ તૈયાર કરવામાં આવે છે અને દેવતાઓને અર્પણ કરવામાં આવે છે
• ફળો: કેળાં, નારિયેળ, દાડમ અને મોસમી ફળો ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરવામાં આવે છે
• સિક્કા અને મુદ્રા: નવા સિક્કા અને મુદ્રા નોટો પૂજા થાળીમાં મૂકવામાં આવે છે અને સમૃદ્ધિ માટે નકદ બોક્સમાં રાખવામાં આવે છે