ગણગૌર રાજસ્થાનના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને રંગીન પર્વોમાંથી એક છે, જે દેવી ગૌરી (પાર્વતી), ભગવાન શિવની દિવ્ય પત્નીને સમર્પિત છે। આ જીવંત પર્વ મુખ્યત્વે સ્ત્રીઓ, ખાસ કરીને વિવાહિત સ્ત્રીઓ દ્વારા મનાવવામાં આવે છે, જે વૈવાહિક આનંદ, સમૃદ્ધિ અને તેમના પતિઓની સુખાકારી માટે દેવી ગૌરીની પૂજા કરે છે। આ પર્વ 18 દિવસ સુધી ચાલે છે, હોલીના બીજા દિવસે શરૂ થાય છે અને ચૈત્ર શુક્લ તૃતીયા પર સમાપ્ત થાય છે।

'ગણગૌર' નામ 'ગણ' (ભગવાન શિવ) અને 'ગૌર' (દેવી ગૌરી/પાર્વતી) પરથી લેવામાં આવ્યું છે, જે તેમની વચ્ચે દિવ્ય યુનિયન અને શાશ્વત બંધનનું પ્રતીક છે। આ પર્વ એક સંવાદીતાપૂર્ણ વૈવાહિક જીવન, ભક્તિ, પ્રેમ અને પતિ-પત્ની વચ્ચેના પવિત્ર સંબંધના આદર્શોનું સુંદર પ્રતિનિધિત્વ કરે છે। રાજસ્થાનમાં, ખાસ કરીને જયપુર, ઉદયપુર અને રાજ્યના અન્ય ભાગોમાં મોટા ઉત્સાહથી મનાવવામાં આવે છે, ગણગૌર રાજસ્થાનની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસા અને પરંપરાઓને પ્રદર્શિત કરે છે।

પર્વમાં વિગતવાર વિધિઓ, રંગીન જુલૂસ, પરંપરાગત ગીતો અને દેવી ગૌરીની માટીની મૂર્તિઓનું નિર્માણ શામેલ છે। યુવાન અવિવાહિત છોકરીઓ પણ ભાગ લે છે, એક સારા પતિ માટે પ્રાર્થના કરે છે, જ્યારે વિવાહિત સ્ત્રીઓ તેમના પતિની લાંબી ઉંમર અને સમૃદ્ધિ માટે આશીર્વાદ માંગે છે। પર્વ ઉપવાસ, પ્રાર્થનાઓ અને જીવંત ઉત્સવો દ્વારા ચિહ્નિત થાય છે જે સમુદાયોને એકસાથે લાવે છે।

ગણગૌરનું ખૂબ જ ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક મહત્વ છે કારણ કે તે ભગવાન શિવ અને દેવી ગૌરીના દિવ્ય યુનિયનનો ઉત્સવ મનાવે છે। આ પર્વ એક આદર્શ વૈવાહિક જીવન, પારસ્પરિક સન્માન, પ્રેમ અને ભાગીદારો વચ્ચે ભક્તિના આદર્શોનું પ્રતીક છે। વિવાહિત સ્ત્રીઓ તેમના પતિઓની લાંબી ઉંમર અને સમૃદ્ધિ માટે ઉપવાસ રાખે છે અને વિધિઓ કરે છે, જે તેને એક પર્વ બનાવે છે જે વૈવાહિક બંધનોને મજબૂત કરે છે।

અવિવાહિત છોકરીઓ માટે, ગણગૌર એક પ્રેમાળ અને અનુકૂળ જીવન સાથી માટે પ્રાર્થના કરવાની તક છે। આ પર્વ ભક્તિ, પ્રતિબદ્ધતા અને હિંદુ સંસ્કૃતિમાં લગ્નની પવિત્ર પ્રકૃતિના મહત્વને શીખવે છે। દેવી ગૌરીની પૂજા વૈવાહિક સંવાદિતા, ફળદ્રુપતા અને પરિવારોમાં સમૃદ્ધિના આશીર્વાદ લાવવા માટે માનવામાં આવે છે।

18 દિવસની ઉજવણીનો સમયગાળો સતત આધ્યાત્મિક અભ્યાસ અને ભક્તિની મંજૂરી આપે છે, જેમાં દરેક દિવસનું પોતાનું મહત્વ હોય છે। ચૈત્ર શુક્લ તૃતીયા પર સમાપ્તિ અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે દેવી ગૌરીની મૂર્તિઓના વિસર્જન સાથે પર્વના સમાપ્તિને ચિહ્નિત કરે છે, જે દેવીના તેમના દિવ્ય નિવાસ સ્થાને પરત ફરવાનું પ્રતીક છે।

• પર્વ હોલીના બીજા દિવસે શરૂ થાય છે જ્યારે સ્ત્રીઓ દેવી ગૌરીની માટીની મૂર્તિઓ ઘરે લાવે છે અથવા પોતાની જાતે બનાવે છે। મૂર્તિઓને પરંપરાગત રાજસ્થાની પોશાક, ઘરેણાં અને સામાનથી સુંદર રીતે સજાવવામાં આવે છે।
• 18 દિવસ સુધી, સ્ત્રીઓ ઉપવાસ રાખે છે અને દેવી ગૌરીની દૈનિક પ્રાર્થના કરે છે। મૂર્તિઓની ફૂલો, ધૂપ, દીવા અને પરંપરાગત પ્રસાદ સાથે પૂજા કરવામાં આવે છે। દૈનિક વિધિઓમાં ભક્તિ ગીતો (ભજનો) ગાવું અને પ્રાર્થનાઓ વાંચવી શામેલ છે।
• પર્વ દરમિયાન, સ્ત્રીઓ પોતાના હાથો અને પગ પર મેહેંદી (હિના) લગાવે છે, નવા પરંપરાગત વસ્ત્રો પહેરે છે, ખાસ કરીને લાલ, નારંગી અને પીળા જેવા તેજસ્વી રંગોમાં, જે આનંદ અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક છે। તેઓ પરંપરાગત રાજસ્થાની ઘરેણાં પણ પહેરે છે।
• અંતિમ દિવસ (ચૈત્ર શુક્લ તૃતીયા) પર, પર્વ એક ભવ્ય જુલૂસ સાથે સમાપ્ત થાય છે। સ્ત્રીઓ પોતાના માથા પર દેવી ગૌરીની સુંદર રીતે સજી મૂર્તિઓને એક સમારંભ જુલૂસમાં નજીકના જળ સ્થળ (તળાવ, તળાવ અથવા નદી) માં વિસર્જન માટે લઈ જાય છે।
• જુલૂસ પરંપરાગત રાજસ્થાની સંગીત, લોક ગીતો અને નૃત્યો સાથે થાય છે। સ્ત્રીઓ પરંપરાગત ગણગૌર ગીતો ગાય છે જે દેવી ગૌરીની મહિમા વર્ણવે છે અને વૈવાહિક આનંદ અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે।
• અંતિમ દિવસ પર વિશેષ પૂજા કરવામાં આવે છે, જેમાં વિગતવાર આરતી (દીવા સાથે પૂજા), પ્રસાદ (પવિત્ર ભોજન)નો પ્રસાદ, અને વિસર્જન પહેલાં દેવી પાસેથી અંતિમ આશીર્વાદ લેવાનો સમાવેશ થાય છે।
• વિસર્જન સમારંભ ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે સ્ત્રીઓ દેવી ગૌરીને વિદાય આપે છે, આગામી વર્ષે તેમની વળતર માટે પ્રાર્થના કરે છે અને ચાલુ વૈવાહિક ખુશી માટે તેમનો આશીર્વાદ માંગે છે।
• વિસર્જન પછી, સ્ત્રીઓ પ્રસાદ અને પરંપરાગત રાજસ્થાની મિઠાઈઓનું સેવન કરીને પોતાનો ઉપવાસ તોડે છે। દિવસને પરિવારની સભાઓ અને જમણ સાથે મનાવવામાં આવે છે।

ગણગૌર માટે પરંપરાગત પ્રસાદમાં વિશેષ રાજસ્થાની મિઠાઈઓ અને ખાદ્ય પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે જે સમૃદ્ધિ અને વૈવાહિક આનંદનું પ્રતીક છે:

• ઘેવર - એક પરંપરાગત રાજસ્થાની મીઠું ડિસ્ક-આકારનું વ્યંજન, ઊંડું તળેલું અને ખાંડની ચાસણીમાં ભીંજાયેલું, મીઠાશ અને સમૃદ્ધિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે
• માલપુઆ - આટા, દૂધ અને ખાંડથી બનેલી મીઠી પેનકેક, તળેલી અને ખાંડની ચાસણીમાં ભીંજાયેલી, આનંદ અને ઉત્સવનું પ્રતીક
• લડ્ડુ અને બરફી - પરંપરાગત મિઠાઈઓ વૈવાહિક જીવનમાં મીઠાશ અને ખુશીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે
• તાજા ફળો, ખાસ કરીને મોસમી ફળો - પ્રકૃતિની પ્રચુરતા અને સમૃદ્ધિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે
• લાલ અને પીળા ફૂલો - પ્રેમ, ભક્તિ અને વૈવાહિક સંવાદિતાનું પ્રતીક, ખાસ કરીને ગેન્ડા અને ગુલાબ
• ધૂપ, દીવા (દીવા), અને પરંપરાગત સામાન - દૈનિક પૂજા અને પવિત્ર વાતાવરણ બનાવવા માટે આવશ્યક