મહા શિવરાત્રી, જેનો અર્થ છે 'શિવની મહાન રાત', ભગવાન શિવને સમર્પિત સૌથી મહત્વપૂર્ણ તહેવારોમાંનો એક છે. હિંદુ મહિના ફાગણ (ફેબ્રુઆરી-માર્ચ)ના કૃષ્ણ પક્ષની 14મી તિથિએ ઉજવવામાં આવતો આ પર્વ ભારત અને નેપાળમાં મોટી ભક્તિ સાથે ઉજવવામાં આવે છે. આ ઉપવાસ, પ્રાર્થના અને ધ્યાનની રાત છે, જ્યાં ભક્તો આધ્યાત્મિક વિકાસ, મોક્ષ અને ઇચ્છાઓની પૂર્તિ માટે ભગવાન શિવના આશીર્વાદ માંગે છે.

હિંદુ પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, મહા શિવરાત્રી એ રાત છે જ્યારે ભગવાન શિવે સૃષ્ટિ, સંરક્ષણ અને વિનાશ (તાંડવ)નો બ્રહ્માંડીય નૃત્ય કર્યો હતો. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે આ તે રાત છે જ્યારે ભગવાન શિવે દેવી પાર્વતી સાથે લગ્ન કર્યા હતા. આ પર્વ આધ્યાત્મિક પ્રથાઓ માટે વિશેષરૂપે શક્તિશાળી માનવામાં આવે છે, કારણ કે માનવામાં આવે છે કે આ રાત્રે બ્રહ્માંડીય ઊર્જા તેના ચરમ પર હોય છે.

મહા શિવરાત્રી ભગવાન શિવને સમર્પિત મંદિરોમાં મોટા ઉત્સાહ સાથે ઉજવવામાં આવે છે, વિશેષ કરીને વારાણસી, ઉજ્જૈન અને માઉન્ટ કૈલાશ જેવા સ્થળોમાં. ભક્તો કડક ઉપવાસ રાખે છે, આખી રાત જાગે છે (જાગરણ), અને ભગવાન શિવનું સન્માન કરવા માટે વિવિધ અનુષ્ઠાન કરે છે. આ પર્વ આત્મ-અનુશાસન, ભક્તિ અને આધ્યાત્મિક જાગૃતિના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે.

મહા શિવરાત્રીનું હિંદુ પૌરાણિક કથાઓમાં અત્યંત મહત્વ છે. પુરાણો અનુસાર, આ તે રાત છે જ્યારે ભગવાન શિવે ભગવાન બ્રહ્મા અને ભગવાન વિષ્ણુ વચ્ચેના વિવાદને ઉકેલવા માટે લિંગમ (શિવ લિંગ)ના રૂપમાં પ્રગટ થયા હતા. આ પર્વ સમુદ્ર મંથન સાથે પણ જોડાયેલો છે, જ્યાં ભગવાન શિવે બ્રહ્માંડને બચાવવા માટે વિષ (હલાહલ)નું સેવન કર્યું હતું, જેનાથી તેમનો ગળો વાદળી થઈ ગયો અને તેમને નીલકંઠ નામ મળ્યું.

આ પર્વ આધ્યાત્મિક પ્રથાઓ અને ધ્યાન માટે વિશેષરૂપે શુભ માનવામાં આવે છે. માનવામાં આવે છે કે આ રાત્રે, આધ્યાત્મિક ઊર્જા તેના ચરમ પર હોય છે, જેનાથી દિવ્ય સાથે જોડાણ કરવું સરળ બની જાય છે. ભક્તો ઉપવાસ રાખે છે, પૂજા કરે છે, મંત્ર જાપ કરે છે, અને આધ્યાત્મિક વિકાસ, અવરોધોને દૂર કરવા અને ઇચ્છાઓની પૂર્તિ માટે ભગવાન શિવના આશીર્વાદ માંગવા માટે ધ્યાન કરે છે.

મહા શિવરાત્રી વિવાહિત યુગલો માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે માનવામાં આવે છે કે તે વૈવાહિક બંધનને મજબૂત કરે છે અને સંબંધોમાં સુમેળ લાવે છે. અપરિણીત વ્યક્તિઓ યોગ્ય જીવનસાથી માટે પ્રાર્થના કરે છે. આ પર્વ આત્મ-અનુશાસન, ભક્તિ અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાનની શોધના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે. આ નકારાત્મક પ્રવૃત્તિઓને છોડવાનો અને સકારાત્મકતા તથા આધ્યાત્મિક વિકાસને અપનાવવાનો સમય છે.

• દિવસ અને રાતભર કડક ઉપવાસ (વ્રત) રાખવો
• ભગવાન શિવની ભક્તિમાં આખી રાત જાગતા રહેવું (જાગરણ)
• પાણી, દૂધ, મધ અને અન્ય પવિત્ર પદાર્થોથી શિવ લિંગનો અભિષેક (વિધિ સ્નાન) કરવો
• ભગવાન શિવને બિલ્વ પત્ર (બેલ પત્ર) ચઢાવવું, જે તેમને સૌથી પ્રિય માનવામાં આવે છે
• 'ॐ નમઃ શિવાય' મંત્ર અને અન્ય શિવ મંત્રોનો જાપ કરવો
• રુદ્ર અભિષેક કરવો અને શિવ પુરાણ વાંચવું
• મંદિરો અને ઘરોમાં દીપક અને ધૂપ પ્રગટાવવા
• ભગવાન શિવને ફળ, ફૂલ અને પ્રસાદ ચઢાવવો
• આ શુભ રાત્રે ધ્યાન અને યોગ કરવો
• શિવ મંદિરોમાં જવું અને વિશેષ પૂજા સમારોહમાં ભાગ લેવો

મહા શિવરાત્રી પૂજા દરમિયાન ભગવાન શિવને વિવિધ વસ્તુઓ અર્પણ કરવામાં આવે છે:

• બિલ્વ પત્ર (બેલ પત્ર): ભગવાન શિવને સૌથી પ્રિય માનવામાં આવે છે, 108 અથવા 1008 પત્ર અર્પણ કરવું અત્યંત શુભ છે
• પાણી (ગંગા જળ): ગંગાનું શુદ્ધ જળ અથવા અભિષેક માટે સ્વચ્છ પાણી
• શિવ લિંગના અભિષેક માટે દૂધ, મધ, દહીં અને ઘી
• ફળ, વિશેષ કરીને કેળાં, નાળિયેર અને મોસમી ફળ
• ફૂલ, વિશેષ કરીને સફેદ ફૂલો જેમ કે ચમેલી અને કમળ
• પ્રગટાવવા માટે ધૂપ (અગરબત્તી) અને દીવો (તેલનો દીપક)