મકર સંક્રાંતિ સૌથી શુભ હિંદુ તહેવારોમાંનો એક છે, જે સૂર્યના મકર રાશિમાં પ્રવેશનું પ્રતીક છે. આ પર્વ, જે દર વર્ષે 14 અથવા 15 જાન્યુઆરીએ ઉજવવામાં આવે છે, તે શિયાળુ અયનકાળના અંત અને લાંબા દિવસોની શરૂઆતનો સંકેત આપે છે. આ સમગ્ર ભારતમાં પાક, કૃતજ્ઞતા અને ઉત્સવનો સમય છે, જેને વિવિધ પ્રદેશોમાં અલગ-અલગ નામોથી ઓળખવામાં આવે છે: તમિલનાડુમાં પોંગલ, આસામમાં બિહુ, પંજાબમાં લોહરી, અને ગુજરાતમાં ઉત્તરાયણ.

આ પર્વ ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે કારણ કે તે સૂર્યની દક્ષિણ ગોળાર્ધ (દક્ષિણાયન) થી ઉત્તર ગોળાર્ધ (ઉત્તરાયણ) માં ગતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. હિંદુ પૌરાણિક કથાઓમાં આ સંક્રમણને અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે એક શુભ અવધિની શરૂઆતનું પ્રતીક છે. પ્રાચીન ગ્રંથો અનુસાર, ઉત્તરાયણના છ મહિના દેવતાઓનો દિવસ માનવામાં આવે છે, જેનાથી મકર સંક્રાંતિ એક વિશેષરૂપે પવિત્ર સમય બને છે.

મકર સંક્રાંતિ સમગ્ર ભારતમાં મોટા ઉત્સાહ સાથે ઉજવવામાં આવે છે, જેમાં વિવિધ પ્રદેશોમાં રીત-રિવાજોમાં ભિન્નતા હોય છે. આ પર્વ પતંગ ઉડાડવા, અગ્નિ પ્રગટાવવા (અલાવ), વિશેષ ભોજન અને દાનના કાર્યો સાથે જોડાયેલો છે. આ તે સમય છે જ્યારે લોકો સૂર્ય દેવને ઊર્જા અને પ્રકાશ પ્રદાન કરવા બદલ આભાર માને છે, અને સમૃદ્ધિ તથા ખુશી માટે આશીર્વાદ માંગે છે.

મકર સંક્રાંતિના હિંદુ પૌરાણિક કથાઓ અને વૈદિક પરંપરાઓમાં ઊંડા મૂળ છે. આ પર્વ મહાભારત જેવા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં ઉલ્લેખિત છે, જ્યાં ભીષ્મ પિતામહે ઉત્તરાયણની રાહ જોઈને પોતાનો દેહ ત્યાગ્યો હતો. સૂર્યના મકર રાશિમાં પ્રવેશને વર્ષના સૌથી શુભ ક્ષણોમાંનો એક માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે અશુભ દક્ષિણાયન અવધિના અંતનું પ્રતીક છે.

આ પર્વ ભગવાન સૂર્ય (સૂર્ય દેવ)ને સમર્પિત છે, જેમની પૂજા પૃથ્વી પરના તમામ જીવોને પ્રકાશ, ઊર્જા અને જીવન પ્રદાન કરવા બદલ કરવામાં આવે છે. માનવામાં આવે છે કે આ દિવસે અનુષ્ઠાન અને દાનના કાર્યો કરવાથી અત્યંત આધ્યાત્મિક પુણ્ય મળે છે. આ પર્વ ભારતના ઘણા ભાગોમાં પાકના મોસમની શરૂઆતનું પણ પ્રતીક છે, જેનાથી તે વિપુલતા અને કૃતજ્ઞતાનો ઉત્સવ બને છે.

મકર સંક્રાંતિને નવી શરૂઆત, આધ્યાત્મિક પ્રથાઓ અને દાનના કાર્યો માટે આદર્શ સમય માનવામાં આવે છે. માનવામાં આવે છે કે ઉત્તરાયણની સકારાત્મક ઊર્જા તમામ પ્રયાસોમાં સફળતા પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરે છે. આ પર્વ કૃતજ્ઞતા, દાન અને ભક્તિના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે, જે ભક્તોને તમામ જીવનની આંતરસંબંધતા અને આપણા અસ્તિત્વમાં બ્રહ્માંડીય શક્તિઓની ભૂમિકાની યાદ અપાવે છે.

• સૂર્યોદય પહેલાં ગંગા, યમુના, અથવા ગોદાવરી જેવી પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાન કરવું
• સૂર્યોદયના સમયે ભગવાન સૂર્ય (સૂર્ય દેવ)ની પૂજા કરવી
• દાન કરવું અને જરૂરિયાતમંદોને ભોજન, કપડાં અને અન્ય આવશ્યક વસ્તુઓનું દાન કરવું
• પતંગ ઉડાડવી, જે ઉચ્ચ લક્ષ્યો સુધી પહોંચવા અને સીમાઓથી મુક્ત થવાનું પ્રતીક છે
• તલ-ગોળ (તલ અને ગોળ), ખીચડી અને મીઠાઈ જેવું પરંપરાગત ભોજન તૈયાર કરવું અને વહેંચવું
• શિયાળાના અંતની ઉજવણી કરવા માટે અગ્નિ પ્રગટાવવો (ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતમાં)
• મંદિરોમાં જવું અને વિશેષ પૂજા અનુષ્ઠાન કરવું
• પરિવાર અને મિત્રો સાથે અભિવાદન અને મીઠાઈની આપ-લે કરવી
• સન્માન અને કૃતજ્ઞતાના પ્રતીક તરીકે વડીલોને તલ (તલ) અને ગોળ અર્પણ કરવું
• દિવંગત આત્માઓનું સન્માન કરવા માટે પિતૃ તર્પણ (પિતૃ પૂજા) કરવું

મકર સંક્રાંતિ વિશિષ્ટ ભોજન અને પ્રસાદ સાથે જોડાયેલી છે જેનું પ્રતીકાત્મક અને પૌષ્ટિક મહત્વ છે:

• તલ-ગોળ (તલ અને ગોળ): એકતા અને સંબંધોમાં એકસાથે રહેવાના મહત્વનું પ્રતીક
• ખીચડી: ચોખા અને દાળમાંથી બનેલી એક સાદી વાનગી, સાદગી અને નમ્રતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે
• તલ, ગોળ અને મગફળીમાંથી બનેલી મીઠાઈ
• પાકમાંથી તાજા શાકભાજી અને મોસમી ઉત્પાદનો
• પરંપરાગત પ્રાદેશિક વાનગીઓ જેમ કે પોંગલ (તમિલનાડુ), પુરણ પોળી (મહારાષ્ટ્ર), અને પાયસમ (દક્ષિણ ભારત)
• ગરીબો અને જરૂરિયાતમંદોને ભોજન, કપડાં અને પૈસાનું દાન