હિંદુ પંચાંગના પૌષ માસની પૂર્ણિમાને પૌષ પૂર્ણિમા કહે છે. આજ દિવસ પવિત્ર માઘ માસના આરંભનો સંકેત આપે છે. ભક્તો આ દિવસે સ્નાન, વ્રત, જાપ અને દાન કરીને મન, શરીર અને આત્માની શુદ્ધિનો સંકલ્પ લે છે.

પ્રયાગરાજમાં વિશ્વપ્રસિદ્ધ માઘ મેળો પૌષ પૂર્ણિમાથી જ શરૂ થાય છે. ગંગાજળની શીતળ ધારામાં સ્નાન, ગાયત્રી જાપ અને સૂર્ય અર્ઘ્ય સાથે ભક્તો નવા વર્ષની આધ્યાત્મિક યાત્રાનો આરંભ કરે છે.

ભારતના ઘણા ભાગોમાં આ દિવસ શાકંભરી પૂર્ણિમાના રૂપમાં ઉજવવામાં આવે છે. મા શાકંભરી સૃષ્ટિને ફળ-ફૂલ અને અન્નથી પોષણ આપનારી દેવી માનવામાં આવે છે. ઓડિશા અને છત્તીસગઢમાં તેને પુષ્પુનીના રૂપમાં પણ ઉજવવામાં આવે છે જ્યાં સમુદાય પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે છે.

ધર્મગ્રંથોમાં પૌષ પૂર્ણિમાને માઘ સ્નાનની શરૂઆત બતાવવામાં આવી છે. સૂર્યોદય પહેલાં સ્નાન, ગાયત્રી મંત્ર જાપ અને સૂર્ય અર્ઘ્ય કરવાથી દોષોનું શમન થાય છે અને તપ, સાધના તથા સંકલ્પ મજબૂત થાય છે.

આ પૂર્ણિમા દેવી શાકંભરીને સમર્પિત છે જે સંસારને ભોજ્ય પદાર્થોથી સમૃદ્ધ કરે છે. તાજા ફળો, શાકભાજી અને અનાજ અર્પણ કરીને ભક્તો સમૃદ્ધિ, સ્વાસ્થ્ય અને પોષણના આશીર્વાદ માંગે છે.

શાસ્ત્રો અનુસાર પૌષ પૂર્ણિમા પર કરેલું દાન અનેકગણું ફળ આપે છે. તલ-ગોળ, ધાબળા, ગરમ વસ્ત્રો, ઘી અને ભોજનનું દાન શીત ઋતુમાં કરુણાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.

• બ્રાહ્મ મુહૂર્તમાં ઊઠીને ગંગા, યમુના કે કોઈ પવિત્ર જળાશયમાં માઘ સ્નાન કરો અથવા ઘેર ગંગાજળથી અભિષેક કરો.
• ઉદયમાન સૂર્યને જળ અર્પણ કરો અને આદિત્ય હૃદય સ્તોત્ર કે સૂર્ય મંત્રનો જાપ કરો.
• દિવસભર વ્રત રાખો અથવા ફક્ત સાત્ત્વિક ભોજન ગ્રહણ કરો અને ચંદ્ર દર્શન પછી જ વ્રત ખોલો.
• મા શાકંભરીની પૂજા તાજા ફળો, શાકભાજી, અનાજ અને લીલા પાંદડાંથી સજાવીને કરો.
• પિતૃ તર્પણ અને તિલાંજલિ આપીને પૂર્વજોનું સ્મરણ કરો અને તેમની શાંતિ માટે પ્રાર્થના કરો.
• ગરીબોને ધાબળા, ગરમ કપડાં, તલ, ગોળ, ઘી અથવા પૌષ્ટિક ભોજનનું દાન કરો.
• ઓડિશામાં પુષ્પુની ઉત્સવ મનાવતા લોકગીત, નૃત્ય અને સામૂહિક ભોજનું આયોજન કરો.
• રાત્રિમાં ચંદ્ર દર્શન કરી ચંદ્ર ગાયત્રીનો જાપ કરો અને પૂર્ણિમાની ચાંદનીમાં ધ્યાન લગાવો.

શીત ઋતુમાં પૌષ પૂર્ણિમા પર ગરમી આપનારા, પૌષ્ટિક અને સાત્ત્વિક ખાદ્ય પદાર્થો અર્પણ કરવામાં આવે છે:

• તલના લાડુ, તલ-ગોળની પટ્ટી અને રેવડી જે બળ અને મીઠાશનું પ્રતીક છે.
• ચોખા અને મગની દાળમાંથી બનેલી ખીચડી, ઘી અને હળવા મસાલા સાથે સાત્ત્વિક ભોજન.
• બથુઆ, સરસવ અને પાલક જેવી લીલી શાકભાજી મા શાકંભરીને અર્પણ કરો.
• સૂકા મેવા, ખજૂર અને ગોળ જેવા ગરમી આપનારા ઊર્જા સ્ત્રોત.
• પુષ્પુનીના સામૂહિક ભોજમાં શાકભાજીથી ભરપૂર વ્યંજન અને શાક પીરસવામાં આવે છે.
• તલનું તેલ, ધાબળા અને જાડા અનાજ દાનના રૂપમાં જરૂરિયાતમંદોને આપો.