તુલસી વિવાહ પવિત્ર તુલસી (પવિત્ર તુલસી) છોડ, જે દેવી વૃંદાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, તેના ભગવાન વિષ્ણુ અથવા તેમના અભિવ્યક્તિ શાલિગ્રામ સાથેના ઔપચારિક લગ્ન છે. આ પવિત્ર હિંદુ તહેવાર કાર્તિક માસના શુક્લ પક્ષની દ્વાદશી (બારમી તિથિ)ના દિવસે પ્રબોધિની એકાદશી પછી ઉજવવામાં આવે છે. આ પર્વ ચોમાસાના અંત અને હિંદુ લગ્ન સીઝનની શરૂઆતને ચિહ્નિત કરે છે.

આ અનુષ્ઠાન તમામ પરંપરાગત સમારોહ સાથે કરવામાં આવે છે જે હિંદુ લગ્નમાં હોય છે, જેમાં દુલ્હન (તુલસી)નો શણગાર, મંડપની સ્થાપના, વૈદિક મંત્રો, કન્યાદાન, પવિત્ર અગ્નિની પરિક્રમા અને સામૂહિક ભોજનનો સમાવેશ થાય છે. આ અનોખો પર્વ દિવ્ય અને પ્રકૃતિ વચ્ચેના પવિત્ર બંધનનો ઉત્સવ મનાવે છે. વૃંદાવન, મથુરા અને સમગ્ર બ્રજ ક્ષેત્રમાં તુલસી વિવાહ વાસ્તવિક લગ્ન જેવી જ ભવ્યતા સાથે ઉજવવામાં આવે છે.

તુલસી વિના, ભગવાન વિષ્ણુને અર્પણ કરેલો ભોગ અધૂરો માનવામાં આવે છે. તેથી આ પવિત્ર છોડ હિંદુ પૂજામાં અત્યંત મહત્વ ધરાવે છે. લગ્ન સમારોહ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે તુલસી દૈનિક પૂજાનો અભિન્ન અંગ બની રહે અને દિવ્ય તથા ભક્તો વચ્ચેની શાશ્વત ભક્તિનું પ્રતીક છે.

પ્રાચીન ધર્મગ્રંથોમાં વર્ણવેલી હિંદુ પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, તુલસી મૂળરૂપે વૃંદા હતા, જે દાનવ રાજા જલંધરની સમર્પિત અને પતિવ્રતા પત્ની હતી. તેમની અતૂટ ભક્તિ અને પવિત્રતાને કારણે તેમના પતિ અજેય થઈ ગયા હતા. કોઈ પણ દેવતા તેમને હરાવી શક્યા નહોતા, અને તે ત્રણેય લોકને ત્રાસ આપવા લાગ્યા હતા.

જલંધરને હરાવવા અને બ્રહ્માંડીય સંતુલન પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે, ભગવાન વિષ્ણુને વૃંદાની પતિવ્રતા તોડવી પડી. તેમણે જલંધરના રૂપમાં વેશ ધારણ કર્યો જ્યારે અસલી જલંધર યુદ્ધમાં હતો. જલંધરના મૃત્યુ પછી જ્યારે વૃંદાને છેતરાયાનો અહેસાસ થયો, તે વ્યથિત થઈ ગયા અને તેમણે ભગવાન વિષ્ણુને પથ્થર (શાલિગ્રામ) બનવાનો શ્રાપ આપ્યો. તેમની ભક્તિથી પ્રભાવિત થઈને અને પોતાના કપટ પર પશ્ચાત્તાપ કરતાં, ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને પવિત્ર તુલસી છોડ બનવાનું વરદાન આપ્યું, જેની દરેક હિંદુ ઘરમાં પૂજા કરવામાં આવશે અને દર વર્ષે તેમની સાથે લગ્ન કરવાનું વચન આપ્યું.

તુલસી વિવાહ દેવ ઉઠની એકાદશી (પ્રબોધિની એકાદશી) પર ભગવાન વિષ્ણુના ચાર મહિનાની દિવ્ય ઊંઘ (યોગ નિદ્રા)માંથી જાગરણને ચિહ્નિત કરે છે. આ દિવસ હિંદુ લગ્નો અને અન્ય ધાર્મિક સમારોહો માટે શુભ અવધિની શરૂઆતનો સંકેત આપે છે. ભક્તિ સાથે આ અનુષ્ઠાન કરવાથી વૈવાહિક આનંદ, નિઃસંતાન દંપતીઓને સંતાન પ્રાપ્તિ, પારિવારિક સૌહાર્દ અને વાસ્તવિક લગ્ન સમારોહના સમકક્ષ આધ્યાત્મિક પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. જે દંપતી તુલસીના માતા-પિતા તરીકે સમારોહને પ્રાયોજિત કરે છે, તેમને સંતાનનો આશીર્વાદ મળે છે.

• સમારોહથી ત્રણ મહિના પહેલાં, ભક્તોએ દરરોજ તુલસીના છોડને પાણી આપવું, પોષણ કરવું અને પૂજા કરવી જોઈએ
• સમારોહના દિવસે, સુશોભિત તોરણ (દ્વાર ઝાલર) સાથે લગ્ન મંડપ સ્થાપિત કરો
• ચાર બ્રાહ્મણો સાથે ભગવાન ગણેશ અને માતૃકાઓની પૂજા કરો, નંદી શ્રાદ્ધ અને પુણ્યાહવાચન કરો
• તુલસીના છોડને દુલ્હન તરીકે લાલ કે પીળી સાડી, ઘરેણાં અને પરંપરાગત દુલ્હનના શણગારથી સજાવો
• તુલસીને શાલિગ્રામ અથવા ભગવાન લક્ષ્મી-નારાયણની સુવર્ણ મૂર્તિની પાસે પૂર્વાભિમુખ રાખો
• ગોધૂલિ સમય (સાંજ)માં કન્યાદાન (કન્યાનું દાન) કરો
• કુશંડિકા હવન (પવિત્ર અગ્નિ સમારોહ) પરિક્રમા સાથે કરો
• ફૂલો, ફળો, મીઠાઈઓ, પાનના પત્તા, શેરડી અને પવિત્ર વસ્તુઓ અર્પણ કરો
• ભક્તોમાં નાળિયેર બરફી, ફળ અને મગફળી સહિત પ્રસાદનું વિતરણ કરો
• સમગ્ર સમારોહ દરમિયાન ભક્તિ ગીતો, તુલસી ચાલીસા અને ભજનો ગાઓ

તુલસી વિવાહ સમારોહ દરમિયાન વિવિધ વસ્તુઓ અર્પણ કરવામાં આવે છે, જે પવિત્ર લગ્નનું પ્રતીક છે અને આશીર્વાદ માંગે છે:

• નાળિયેર બરફી: મીઠાઈ તરીકે અર્પણ કરાયેલી નાળિયેરની મીઠાઈ, જે સમૃદ્ધિ અને સંબંધોમાં મીઠાશનું પ્રતીક છે
• તાજા ફળો: દેવતાઓને અર્પણ કરાયેલા કેળાં, નાળિયેર અને મોસમી ફળો
• મીઠાઈ અને સૂકા મેવા: સમારોહ માટે પરંપરાગત ભારતીય મીઠાઈ, ખજૂર અને સૂકા મેવા
• પાનના પત્તા અને સોપારી: હિંદુ લગ્ન સમારોહોમાં ઉપયોગમાં લેવાતી પરંપરાગત વસ્તુઓ
• શેરડી: મીઠાશ અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક, સમારોહ દરમિયાન અર્પણ કરાય છે
• ફૂલો અને માળાઓ: શણગાર અને પૂજા માટે ગલગોટા, ચમેલી અને અન્ય શુભ ફૂલો