વસંત પંચમી, જેને બસંત પંચમી અથવા સરસ્વતી પૂજા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, એક હિન્દુ તહેવાર છે જે વસંત ઋતુના આગમનનું પ્રતીક છે અને દેવી સરસ્વતીની પૂજા કરે છે, જે જ્ઞાન, વિદ્યા, સંગીત અને કલાની દેવી છે. માઘ મહિનાના શુક્લ પક્ષની પંચમી તિથિ (જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી) ના રોજ ઉજવવામાં આવતો આ તહેવાર સમગ્ર ભારતમાં, ખાસ કરીને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં, મોટા ઉત્સાહ સાથે ઉજવવામાં આવે છે।

'વસંત' નો અર્થ છે વસંત ઋતુ, અને 'પંચમી' ચંદ્ર પખવાડિયાના પાંચમા દિવસનો સંદર્ભ આપે છે. આ તહેવાર નવી શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ, સંગીત અને કલા શીખવાની શરૂઆત, અને બાળકોને વિદ્યારંભ દ્વારા શિક્ષણની દુનિયામાં દીક્ષિત કરવા માટે અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે. આ દિવસે, ભક્તો દેવી સરસ્વતીના ચરણોમાં પુસ્તકો, સંગીત વાદ્યો અને લેખન સામગ્રી મૂકીને જ્ઞાન અને બુદ્ધિ માટે તેમનો આશીર્વાદ માંગે છે।

વસંત પંચમી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં વિશેષ ઉત્સાહ સાથે ઉજવવામાં આવે છે, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ તેમના પુસ્તકોની પૂજા કરે છે અને શૈક્ષણિક સફળતા માટે આશીર્વાદ માંગે છે. આ તહેવાર કૃષિ કેલેન્ડરમાં પણ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે વસંત ઋતુની શરૂઆતનું પ્રતીક છે જ્યારે સરસવના ખેતરો પીળા ફૂલોથી ખીલે છે. લોકો પીળા કપડાં પહેરે છે, પીળા રંગનો ખોરાક તૈયાર કરે છે, અને વસંતની જીવંત મોસમની ઉજવણી કરવા માટે તેમના ઘરોને પીળા ફૂલોથી સજાવે છે।

વસંત પંચમી હિન્દુ પરંપરામાં અત્યંત મહત્વ ધરાવે છે કારણ કે તે દેવી સરસ્વતીની ઉજવણી છે, જે જ્ઞાન, વિદ્યા, શિક્ષણ અને કલાની મૂર્તિ છે. હિન્દુ પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, દેવી સરસ્વતીનો જન્મ આ જ દિવસે થયો હતો. આ તહેવાર કોઈપણ શૈક્ષણિક અથવા કલાત્મક પ્રયાસ શરૂ કરવા માટે સૌથી શુભ દિવસ માનવામાં આવે છે, કારણ કે એવું માનવામાં આવે છે કે દેવી સરસ્વતી ભક્તોને જ્ઞાન, સર્જનાત્મકતા અને વાક્પટુતાનો આશીર્વાદ આપે છે।

આ તહેવાર વસંત ઋતુની શરૂઆતનું પણ પ્રતીક છે, જે હિન્દુ કેલેન્ડરમાં છ ઋતુઓમાંની એક છે. વસંત નવી શરૂઆત, વિકાસ અને સમૃદ્ધિ સાથે સંકળાયેલ છે. પીળા સરસવના ફૂલોનું ખીલવું ઊર્જા, જીવનશક્તિ અને પ્રકૃતિના જાગરણનું પ્રતીક છે. પીળો રંગ, જે વસંતનો રંગ છે, શુભ માનવામાં આવે છે અને જ્ઞાન, શિક્ષણ અને ખુશી સાથે સંકળાયેલ છે।

વસંત પંચમી વિદ્યાર્થીઓ અને વિદ્વાનો માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે એવું માનવામાં આવે છે કે આ દિવસે દેવી સરસ્વતીની પૂજા કરવાથી બૌદ્ધિક ક્ષમતાઓ વધે છે, એકાગ્રતામાં સુધારો થાય છે, અને શૈક્ષણિક પ્રયાસોમાં સફળતા મળે છે. ઘણા માતા-પિતા આ દિવસે તેમના બાળકોને વિદ્યારંભ સમારોહ દ્વારા ઔપચારિક શિક્ષણમાં દીક્ષિત કરે છે, જ્યાં બાળકોને તેમના પ્રથમ અક્ષરો લખવાનું શીખવવામાં આવે છે।

• વસંત ઋતુની ઉજવણી કરવા માટે પીળા કપડાં પહેરવા અને ઘરોને પીળા ફૂલોથી સજાવવા
• દેવી સરસ્વતીના ચરણોમાં પુસ્તકો, પેન અને સંગીત વાદ્યો મૂકીને પૂજા કરવી
• શાળાઓ, કોલેજો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સરસ્વતી પૂજા કરવી
• વિદ્યારંભ અથવા અક્ષર અભ્યાસ સમારોહ દ્વારા બાળકોને ઔપચારિક શિક્ષણમાં દીક્ષિત કરવા
• પતંગ ઉડાડવી, ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતમાં, પરંપરાગત વસંત પ્રવૃત્તિ તરીકે
• પીળા રંગના ખોરાક જેવા કે મીઠા ચોખા (કેસરી ભાત), બૂંદી, અને કેસરથી બનાવેલી મીઠાઈઓ તૈયાર કરવી અને ખાવી
• સરસ્વતી મંદિરોમાં જવું અને વિશેષ પૂજા સમારોહોમાં ભાગ લેવો
• સરસ્વતી મંત્રોનો જાપ કરવો અને પવિત્ર ગ્રંથોનું વાંચન કરવું
• દેવી સરસ્વતીને પીળા ફૂલો, ફળો અને મીઠાઈઓ અર્પણ કરવી
• સંગીત, નૃત્ય અને કવિતા પઠનના સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવું

વસંત પંચમી પૂજા દરમિયાન દેવી સરસ્વતીને વિવિધ વસ્તુઓ અર્પણ કરવામાં આવે છે:

• પીળા ફૂલો જેવા કે ગેંદા, ગુલદાઉદી અને ચમેલી
• પીળા રંગની મીઠાઈઓ જેવી કે બૂંદી, લાડુ અને કેસરી ભાત (મીઠા ચોખા)
• તાજા ફળો, ખાસ કરીને પીળા ફળો જેવા કે કેળા અને કેરી
• જ્ઞાન માટે આશીર્વાદ માંગવા માટે પુસ્તકો, પેન અને લેખન સામગ્રી
• કલાત્મક ક્ષમતાઓ માટે આશીર્વાદ માંગવા માટે સંગીત વાદ્યો
• પવિત્ર વાતાવરણ બનાવવા માટે અગરબત્તી અને તેલના દીવા