ગણેશ ચતુર્થી: ભગવાન ગણેશનો શુભ જન્મોત્સવ

ગણેશ ચતુર્થી ભગવાન ગણેશના પવિત્ર જન્મોત્સવનો તહેવાર છે, જેમને વિઘ્નહર્તા અને બુદ્ધિના દેવ તરીકે માનવામાં આવે છે.

આ તહેવાર ભાદરવા સુદ ચતુર્થીએ મનાવવામાં આવે છે અને મુખ્ય પૂજા માટે મધ્યાહ્ન સમયને વિશેષ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.

ઘર અને મંદિરોમાં મૂર્તિ સ્થાપના, મંત્ર જપ, આરતી, નૈવેદ્ય અને સામૂહિક ભક્તિ સાથે ઉત્સવ ઉજવાય છે.

ગણેશ ચતુર્થી શુભ શરૂઆત, સ્પષ્ટ વિચાર અને જીવનના વિઘ્ન દૂર કરવાની ભાવનાનું પ્રતીક છે.

મહત્વના કાર્ય પહેલાં ગણેશ ઉપાસનાની પરંપરા આ દિવસે વિશેષ રીતે અનુસરાય છે.

સાંસ્કૃતિક રીતે આ તહેવાર ઘરઆંગણે પૂજા અને જાહેર ઉત્સવ દ્વારા સમૂહ ભાવના મજબૂત બનાવે છે.

• પૂજા પહેલાં ઘર અને વેદી શુદ્ધ કરીને સ્થાન તૈયાર કરો.
• દિવસ દરમ્યાન મૂર્તિ સ્થાપના અને પરંપરા મુજબ પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા કરો.
• દુર્વા, લાલ ફૂલ, ચંદન, ધૂપ અને દીવો અર્પણ કરો.
• મુખ્ય પૂજા તમારા શહેરના મધ્યાહ્ન મુહૂર્તમાં કરો.
• મોદક, લાડુ, ફળ, નાળિયેર અને પંચામૃતનો નૈવેદ્ય અર્પણ કરો.
• ગણપતિ અથર્વશીર્ષ, ગણેશ સ્તોત્ર અથવા નામ જપ કરો.
• આરતી, પ્રસાદ વહેંચણી અને વિઘ્ન નાશ માટે પ્રાર્થના સાથે વિધિ પૂર્ણ કરો.

ગણેશ ચતુર્થી માટે પ્રચલિત અર્પણ અને પૂજન સામગ્રી:

• દુર્વા, લાલ ફૂલ અને ચંદન
• મોદક, લાડુ, નાળિયેર અને ઋતુ મુજબ ફળ
• પૂજા અને આરતી માટે ઘીનો દીવો અને ધૂપ
• ગણપતિ અથર્વશીર્ષ અથવા ગણેશ સ્તોત્ર પાઠ
• ભક્તિભાવથી દાન અને સેવા
• પરિવાર અને સમાજમાં પ્રસાદ વહેંચણી

ધાર્મિક પરંપરામાં ભગવાન ગણેશના પ્રાગટ્યનો સંબંધ મધ્યાહ્ન કાળ સાથે માનવામાં આવે છે. તેથી શુક્લ ચતુર્થી તિથિ તમારા સ્થળના મધ્યાહ્ન સાથે મળે ત્યારે મુખ્ય ગણેશ ચતુર્થી પૂજા કરવી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. ઉપરનો મુહૂર્ત સ્થાનિક સૂર્યોદય, સૂર્ય મધ્યાહ્ન, અક્ષાંશ, રેખાંશ અને સમયક્ષેત્ર પ્રમાણે ગણાયેલો છે.

ચતુર્થી તિથિ બે તારીખ સુધી ચાલે ત્યારે માત્ર અંગ્રેજી કેલેન્ડરની તારીખથી ઉત્સવનો દિવસ નક્કી થતો નથી. સ્વીકારેલી ધર્મશાસ્ત્રીય રીત મુજબ કયા દિવસે મધ્યાહ્ન દરમિયાન ચતુર્થીનો જરૂરી સંયોગ મળે છે તે જોવામાં આવે છે. તેથી શહેર પ્રમાણે ઘડિયાળનો સમય બદલાય અને તિથિની સરહદ નજીક ક્યારેક ઉજવણીની તારીખ પણ જુદી હોઈ શકે.

વેદી, સજાવટ અને પૂજન સામગ્રી અગાઉથી તૈયાર રાખી શકાય, જેથી સંકલ્પ, પ્રાણપ્રતિષ્ઠા અને મુખ્ય ઉપચાર મુહૂર્તમાં શાંતિથી થઈ શકે. કુટુંબ કે સંપ્રદાયની રીત જુદી હોય તો પોતાના પુરોહિતનું માર્ગદર્શન માનવું. મુહૂર્ત મુખ્ય પૂજા માટે છે; દિવસના બીજા સમયે પ્રાર્થના, જપ અને આરતી કરી શકાય છે.

પુરાણોમાં પ્રચલિત કથા મુજબ ગણેશજીનું વાહન લથડતાં ચંદ્રે તેમની હાંસી ઉડાવી. ગણેશજીના શાપથી આ તિથિનું ચંદ્ર દર્શન મિથ્યા દોષ, એટલે કે ખોટા આરોપ, સાથે જોડાયું. શ્રીકૃષ્ણ અને સ્યમંતક મણિની કથામાં પણ ખોટી શંકા પછી સત્ય બહાર આવવાનો પ્રસંગ આ પરંપરા સાથે યાદ કરવામાં આવે છે.

આ નિષેધ આપમેળે આખા નાગરિક દિવસના દરેક કલાક માટે માનવામાં આવતો નથી; તમારા શહેર માટે ઉપર આપેલો સમય જુઓ. અજાણતાં ચંદ્ર દેખાઈ જાય તો ગભરાવાની જગ્યાએ ગણેશજીનું સ્મરણ, પરિચિત ગણેશ મંત્રનો જપ અને સ્યમંતક મણિની કથાનું શ્રવણ કરવાની પરંપરા છે. કુટુંબની રીત મુજબ પુરોહિત કોઈ સ્તોત્ર સૂચવી શકે.

આ ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને વ્રતપરંપરાનું વર્ણન છે, ચંદ્ર વિશેનો વૈજ્ઞાનિક દાવો નથી. કથા નમ્રતા રાખવા, ઉપહાસથી દૂર રહેવા, સત્ય પર અડગ રહેવા અને પુરાવા વગર આરોપ ન મૂકવાનો નૈતિક સંદેશ આપે છે.

દીવો પ્રગટાવી પ્રારંભિક ઉપચાર અર્પણ કર્યા પછી મંત્રજપ કરી શકાય છે. ઝડપ કરતાં સ્પષ્ટ ઉચ્ચાર, એકાગ્રતા અને શ્રદ્ધા વધારે મહત્વના છે. શરૂઆત કરનાર 11 કે 21 વાર જપ કરી શકે; કુટુંબમાં નક્કી સંખ્યા હોય તો એ પ્રમાણે કરવું.

પહેલો મંત્ર અભ્યાસ, પ્રવાસ કે નવા શુભ કાર્ય પહેલાં વિઘ્ન દૂર કરવાની પ્રાર્થના છે. બીજો ટૂંકો નામમંત્ર પૂજા, આરતીની તૈયારી અથવા શાંત જપ માટે સરળ છે. શક્ય હોય તો યોગ્ય ઉચ્ચાર વિશ્વસનીય ગુરુ કે પુરોહિત પાસેથી શીખવો.

મહારાષ્ટ્રમાં ગણેશોત્સવ ઘરની સ્થાપના અને જાહેર મંડળો બંનેમાં ઉજવાય છે. રોજની આરતી, ભજન, સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ અને અંતે વિસર્જનયાત્રા મુખ્ય અંગ છે. કુટુંબની પરંપરા પ્રમાણે દોઢ, ત્રણ, પાંચ, સાત કે દસ દિવસ ગણપતિ રાખવામાં આવે છે; એક જ અવધિ સૌ માટે ફરજિયાત નથી.

કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણામાં ઉત્સવ ગણેશ ચતુર્થી અથવા વિનાયક ચવિતિ તરીકે ઓળખાય છે. માટીની મૂર્તિ, પત્રપૂજા, કડુબુ-કુડુમુલુ અથવા મોદકનો ભોગ અને સામૂહિક પૂજા પ્રચલિત છે. ભાષા અને સંપ્રદાય પ્રમાણે વિધિ બદલાય, પણ આદરપૂર્વક સ્થાપના અને વિસર્જન પહેલાં ઉત્તરપૂજા સામાન્ય સૂત્ર છે.

ગુજરાતમાં ભાદરવા સુદ ચોથના દિવસે ઘર, મંદિર અને પંડાલમાં ગણેશપૂજા થાય છે. મોદક કે લાડુ, દુર્વા અને લાલ ફૂલ સામાન્ય અર્પણ છે. ભોજનના નિયમ, સ્થાપનાની અવધિ અને વિસર્જનની રીતમાં સ્થાનિક પરંપરા અનુસરો; વિવિધતા આ જીવંત ઉત્સવની વિશેષતા છે.

શક્ય હોય ત્યાં રાસાયણિક રંગ વગરની કુદરતી માટીની મૂર્તિ પસંદ કરો. પ્લાસ્ટર ઑફ પેરિસ, પ્લાસ્ટિક સજાવટ અને ચમકદાર રાસાયણિક રંગોથી બચો. ફૂલ, કપડું, ધાતુના આભૂષણ અને પેકિંગને વિસર્જનના પાત્રથી અલગ રાખો. ફરી વાપરી શકાય તેવી સજાવટ અને કુદરતી રંગોળીથી ભક્તિ ઓછી થતી નથી.

નાની માટીની મૂર્તિનું ઉત્તરપૂજા પછી સ્વચ્છ ડોલ કે ટબમાં વિસર્જન કરી શકાય છે. માટી કુદરતી રીતે ઓગળવા દો અને પછી બગીચામાં વાપરો અથવા નગરપાલિકાની સૂચના પ્રમાણે નિકાલ કરો. વીજવસ્તુ, પ્લાસ્ટિક કે રંગેલી સામગ્રી કુદરતી જળાશયમાં ન નાખો.

મોટી મૂર્તિ માટે અધિકૃત સામૂહિક કે કૃત્રિમ વિસર્જન કેન્દ્ર પસંદ કરો. મંજૂર સ્થળ અને સંગ્રહવ્યવસ્થા શહેર પ્રમાણે બદલાય છે, તેથી સ્થાનિક તંત્રની નવી સૂચના તપાસો. 'ગણપતિ બાપ્પા મોરયા'નો આનંદ નદી, તળાવ, જીવજંતુઓ અને સફાઈકર્મીઓની સુરક્ષા સાથે મનાવી શકાય છે.