એકાદશી શુક્લ પક્ષ (વધતો તબક્કો) અને કૃષ્ણ પક્ષ (ઘટતો તબક્કો) બંનેમાં અગિયારમી તિથિ (ચંદ્ર દિવસ) છે. એક વર્ષમાં 24 એકાદશી હોય છે, જેમાંથી દરેકનું પોતાનું અનન્ય મહત્વ અને આધ્યાત્મિક લાભ છે.

'એકાદશી' શબ્દ સંસ્કૃતમાંથી લેવામાં આવ્યો છે, જ્યાં 'એક' નો અર્થ એક અને 'દશ' નો અર્થ દસ છે, જે અગિયારમા દિવસને સૂચવે છે. હિંદુ ધર્મમાં આ દિવસ ઉપવાસ, ધ્યાન અને આધ્યાત્મિક પ્રથાઓ માટે અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે.

એકાદશી વ્રતનું પાલન કરવાથી શરીર અને મનની શુદ્ધિ થાય છે, નકારાત્મક કર્મ દૂર થાય છે, અને વ્યક્તિ દિવ્યની નજીક આવે છે. એવું કહેવાય છે કે એકાદશી પર ઉપવાસ કરવાથી ઇંદ્રિયોને નિયંત્રિત કરવામાં અને આત્મ-અનુશાસન વિકસિત કરવામાં મદદ મળે છે.

એકાદશીને આધ્યાત્મિક પ્રથાઓ માટે સૌથી શુભ દિવસોમાંથી એક માનવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ દિવસે, મન સ્વાભાવિક રીતે આધ્યાત્મિક પ્રવૃત્તિઓ તરફ ઝુકાવ ધરાવે છે, જે પ્રાર્થના, ધ્યાન અને ભક્તિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું સરળ બનાવે છે.

હિંદુ શાસ્ત્રો મુજબ, એકાદશી વ્રતનું પાલન કરવાથી શરીરમાંથી ઝેરીલા પદાર્થો અને મનમાંથી નકારાત્મક વિચારોની સફાઈ થાય છે. તે શારીરિક સ્વાસ્થ્ય, માનસિક સ્પષ્ટતા અને આધ્યાત્મિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કહેવાય છે.

દરેક એકાદશી એક વિશિષ્ટ દેવતા સાથે જોડાયેલી છે અને તેના અનન્ય લાભ છે. એકાદશી પર ઉપવાસ કરવાથી આશીર્વાદ મળે છે, અવરોધો દૂર થાય છે, અને જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાંથી મોક્ષ (મુક્તિ) પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ મળે છે.

મોક્ષદા એકાદશી, જેને ગીતા જયંતી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, હિંદુ કેલેન્ડરમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ એકાદશીમાંથી એક છે. તે માર્ગશીર્ષ શુક્લ પક્ષ (માર્ગશીર્ષ મહિનાના તેજસ્વી પખવાડા) ની એકાદશી તિથિ પર આવે છે.

આ એકાદશી તે દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે જ્યારે ભગવાન કૃષ્ણે કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધના મેદાનમાં અર્જુનને ભગવદ ગીતાનું દિવ્ય જ્ઞાન આપ્યું હતું. 'મોક્ષદા' શબ્દનો અર્થ છે 'મુક્તિ આપનાર' અથવા 'મોક્ષ આપનાર'.

મોક્ષદા એકાદશી વ્રતનું પાલન કરવાથી પૂર્વજોને મોક્ષ (મુક્તિ) મળે છે અને ભક્તને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન મળે છે. એવું કહેવાય છે કે જે લોકો આ એકાદશીને ભક્તિ સાથે પાળે છે, તેમને ભગવાન કૃષ્ણનો આશીર્વાદ મળે છે અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

મોક્ષદા એકાદશીનું વિશેષ મહત્વ છે કારણ કે તે તે દિવસને યાદ કરે છે જ્યારે ભગવાન કૃષ્ણે અર્જુનને ભગવદ ગીતા પ્રગટ કરી હતી, જે બધા વૈદિક જ્ઞાનનો સાર છે.

એવું માનવામાં આવે છે કે આ એકાદશી માત્ર પાલનકર્તાને જ નહીં પણ તેમના પૂર્વજોને પણ મોક્ષ (મુક્તિ) આપે છે. એવું કહેવાય છે કે આ વ્રતનું પાલન કરવાથી દિવંગત આત્માઓને જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્ત કરવામાં મદદ મળે છે.

આ દિવસ ભગવદ ગીતાના શિક્ષણોને વાંચવા, અભ્યાસ કરવા અને સમજવા માટે અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે. ભક્તો માને છે કે આ દિવસે કરવામાં આવેલા આધ્યાત્મિક અભ્યાસ અનેક ગણા લાભ આપે છે.

• એકાદશી દિવસે સૂર્યોદયથી વ્રત શરૂ કરો અને આગલા દિવસે (દ્વાદશી) સૂર્યોદય પછી તોડો.
• એકાદશી પર અનાજ, બીન અને ડુંગળી, લસણ જેવી કેટલીક શાકભાજીનો સેવન કરશો નહીં.
• વ્રત દરમિયાન ફક્ત ફળ, દૂધ, બદામ અને આલુ, શકરકંદ જેવી મૂળ શાકભાજીનો સેવન કરો.
• દિવસને પ્રાર્થના, ધ્યાન, શાસ્ત્ર વાંચવા અને મંત્ર જપમાં વિતાવો.
• મંદિરોની મુલાકાત લો અને ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરો, જેની એકાદશી પર ખાસ કરીને પૂજા કરવામાં આવે છે.
• આ દિવસે બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરો અને નકારાત્મક વિચારો, ક્રોધ અને દલીલોથી દૂર રહો.
• દાનના કાર્ય તરીકે જરૂરતમંદોને ખોરાક, કપડાં અથવા પૈસા દાન કરો.
• એકાદશીની રાત્રે જાગરણ કરો અને આધ્યાત્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ રહો.
• દ્વાદશી દિવસે સૂર્યોદય પછી, પ્રાધાન્યતા નિર્દિષ્ટ સમય સીમા દરમિયાન વ્રત તોડો (પારણ).
• દિવસભર સકારાત્મક અને શાંતિપૂર્ણ માનસિકતા જાળવી રાખો.

• સવારે વહેલા ઊઠો, પવિત્ર સ્નાન કરો અને સ્વચ્છ કપડાં પહેરો.
• દિવસભર સંપૂર્ણ ઉપવાસ કરો અથવા ફક્ત ફળ અને દૂધનો સેવન કરો.
• ભગવદ ગીતા વાંચો અથવા સાંભળો, ખાસ કરીને તે અધ્યાયો જે તમારી સાથે પ્રતિધ્વનિત થાય છે.
• વિષ્ણુ મંદિરની મુલાકાત લો અને ભગવાન કૃષ્ણની પૂજા કરો.
• દિવસભર 'ઓમ નમો ભગવતે વાસુદેવાય' અથવા 'હરે કૃષ્ણ' મંત્રોનો જપ કરો.
• ભગવદ ગીતાના શિક્ષણો પર ધ્યાન કરો અને તેની બુદ્ધિ પર વિચાર કરો.
• જરૂરતમંદોને ખોરાક, કપડાં અથવા પૈસા દાન કરીને દાન કરો.
• રાત્રે જાગરણ કરો અને કીર્તન, ભજન અથવા આધ્યાત્મિક ચર્ચાઓમાં સામેલ રહો.
• દ્વાદશી દિવસે સૂર્યોદય પછી નિર્દિષ્ટ પારણ સમય દરમિયાન વ્રત તોડો.
• ભગવાન કૃષ્ણના દિવ્ય શિક્ષણો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી વખતે શુદ્ધ અને ભક્તિપૂર્ણ માનસિકતા જાળવી રાખો.

• શારીરિક વિષહરણ: ઉપવાસ પાચન તંત્રને સાફ કરવામાં અને શરીરમાંથી ઝેરીલા પદાર્થોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
• માનસિક સ્પષ્ટતા: ઉપવાસ અને ધ્યાનની પ્રથા ફોકસ અને માનસિક સ્પષ્ટતામાં સુધારો કરે છે.
• આધ્યાત્મિક વિકાસ: એકાદશીનું નિયમિત પાલન આત્મ-અનુશાસન અને આધ્યાત્મિક જાગૃતિ વિકસિત કરવામાં મદદ કરે છે.
• કર્મ શુદ્ધિ: એવું માનવામાં આવે છે કે એકાદશીનું પાલન કરવાથી નકારાત્મક કર્મ ઘટે છે અને સકારાત્મક કર્મ જમા થાય છે.
• સ્વાસ્થ્ય લાભ: એકાદશી પર ઉપવાસ કરવાથી ચયાપચયને નિયંત્રિત કરવામાં અને સમગ્ર સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
• દિવ્ય આશીર્વાદ: ભક્તો માને છે કે એકાદશીનું પાલન કરવાથી ભગવાન વિષ્ણુનો આશીર્વાદ મળે છે.
• આંતરિક શાંતિ: ઉપવાસ અને પ્રાર્થનાની પ્રથા આંતરિક શાંતિ અને શાંતિ પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરે છે.
• મોક્ષ: એકાદશીનું નિયમિત પાલન જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરે છે.

મોક્ષદા એકાદશી પર, ભક્તો ભક્તિના પ્રતીક તરીકે ભગવાન કૃષ્ણને વિશેષ વસ્તુઓ અર્પણ કરે છે:

• તુલસીના પાંદડા (પવિત્ર તુલસી) - ભગવાન વિષ્ણુને ખૂબ પ્રિય માનવામાં આવે છે
• તાજા ફૂલો, ખાસ કરીને ગુલદાઉદી અને જાસ્મિન
• કેળા, સફરજન અને નાળિયેર જેવા ફળો
• લાડુ, પેડા અથવા હલવા જેવી મીઠાઈઓ
• આરતી માટે અગરબત્તી અને કપૂર
• વેદી પર મૂકેલી ભગવદ ગીતાની એક પ્રતિ